U progu dwudziestego stulecia aktywność społeczno-kulturalna żelechowian uległa znacznej intensyfikacji. Zrealizowano wówczas wiele ambitnych inicjatyw, które przeobraziły życie małego miasteczka. Impuls tym przedsięwzięciom dał jeden człowiek. Ów jegomość pochodził z Litwy, lecz skomplikowane koleje losu przywiodły go do Żelechowa. Przyjrzyjmy się bliżej tej postaci.

Antoni Michałowski urodził się w 1837 r. w małej wiosce Kiepurany na Żmudzi. Życiorys sporządzony przez jedną z jego córek wskazuje, że przyszedł na świat 18 września, podczas gdy na grobie Michałowskiego widnieje data 1 października. Rodzice Antoniego nosili imiona Feliks i Dorota. Chłopiec uczęszczał początkowo do szkoły w Telszach, a następnie do gimnazjum w Kownie. W 1855 r. wyjechał do Moskwy, gdzie podjął studia medyczne. Po ich ukończeniu w 1861 r. wrócił na Żmudź, obejmując posadę lekarza dominialnego w miasteczku Płungiany.

            W okresie powstania styczniowego Michałowski był członkiem lokalnej ekspozytury Rządu Narodowego. Aktywnie uczestniczył w powstaniu: brał udział w pracach przygotowawczych, dostarczał instrukcje i udzielał pomocy rannym. W czerwcu 1863 r. został aresztowany i z rozkazu generała Michaiła Murawiewa zesłany w głąb Rosji. Przebywał w guberni penzeńskiej, w miejscowości Insar, gdzie powierzono mu pracę w miejscowym szpitalu. Dwa lata później skorzystał z amnestii, która jednak nie pozwalała mu wrócić w rodzinne strony. Przez kolejne lata szukał posady w Warszawie i okolicach. Mieszkał chwilę w stolicy, a następnie w Radzyminie. W 1869 r. ożenił się z Marią Żymirską, wnuczką generała Franciszka Żymirskiego, uczestnika powstania listopadowego, poległego pod Olszynką Grochowską.

W 1870 r.wraz z rodziną osiedlił się wŻelechowie. Podjął tutaj wolną praktykę, a z czasem obowiązki lekarza miejskiego. Stworzył w mieście pierwszy ośrodek zdrowia. Był pionierem profilaktyki i oświaty sanitarnej. Leczył, pomagał, oświecał. Widząc marazm w życiu społeczeństwa żelechowskiego, całym sercem oddał się pracy społecznej. Z jego inicjatywy powstała w Żelechowie bogata gama instytucji użyteczności publicznej: Towarzystwo Straży Ogniowej Ochotniczej, Towarzystwo Miłośników Sceny i Muzyki, teatr amatorski, Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe, Kasa Spółdzielcza, Koło Polskiej Macierzy Szkolnej, Biblioteka Publiczna, Spółdzielnia Spożywców, Komitet Obywatelski, szpital dla rannych żołnierzy.

Towarzystwo Straży Ogniowej Ochotniczej powstałe w 1902 r. wzięło sobie za cel ochronę mienia mieszkańców miasta i okolicy przed pożarami. Pierwszym prezesem Towarzystwa został Michałowski, zorganizowanie drużyny powierzono Antoniemu Gronkiewiczowi i Ignacemu Leszkowi. W 1906 r. przy Towarzystwie Straży Ogniowej powstała orkiestra dęta z kapelmistrzem Antonim Gronkiewiczem na czele oraz orkiestra smyczkowa pod batutą Albina Gesnera. W tym samym roku założono Towarzystwo Miłośników Sceny i Muzyki, które za cel postawiło sobie krzewienie kultury. Z inicjatywy Towarzystwa rozpoczął działalność amatorski zespół teatralny. Pierwszym reżyserem przedstawień, wystawianych początkowo w drewnianej remizie strażackiej, była córka doktora Michałowskiego, Halina.

W 1902 r., dzięki zabiegom Michałowskiego, władze rosyjskie wyraziły zgodę na powołanie w Żelechowie Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowego a w jego ramach Kasy Spółdzielczej im. Franciszka Stefczyka. W 1913 r. staraniem doktora wybudowano okazały gmach dla Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowego, który pełnił jednocześnie funkcję Domu Ludowego. W kamienicy, oprócz Kasy Spółdzielczej, usytuowano dużą salę ze sceną i zapleczem, w której teatr amatorski kontynuował swoją działalność.

W okresie rewolucji 1905 r. Michałowski czynnie uczestniczył w tworzeniu w Żelechowie Koła Polskiej Macierzy Szkolnej, które przekształciło sieć tajnych kompletów w jawne szkoły elementarne uczące w ojczystym języku. Został wówczas poddany represjom i na pewien czas pozbawiony wolności. Pod opieką Koła funkcjonowała Biblioteka Publiczna. W 1908 r. powstała Spółdzielnia Spożywców, która posiadała m.in. mały sklep w Żelechowie i hurtownię w Gończycach. W 1914 r. staraniem doktora Antoniego Michałowskiego i proboszcza żelechowskiego ks. Karola Żebrowskiego zawiązał się w Żelechowie Komitet Obywatelski, zalążek samorządu miejskiego. Z inicjatywy Komitetu Obywatelskiego powstał następnie Komitet Pomocy Sanitarnej, kierowany przez Michałowskiego, który na apel Warszawskiego Komitetu Pomocy Sanitarnej zorganizował w Żelechowie szpital dla rannych żołnierzy.

Michałowski spędził w Żelechowie blisko pół wieku, pozostawiając po sobie wiele trwałych śladów. Był duszą większości inicjatyw i prawdziwym wodzem społecznym. W 1911 r. wdzięczni mieszkańcy urządzili mu uroczysty jubileusz 50-lecia pracy lekarskiej. Natomiast w 1917 r. sztandarowi żelechowskiej straży ogniowej nadali na cześć jej założyciela imię „Antoni”.

Podczas pobytu w Żelechowie Michałowski przyjaźnił się z młodym HenrykiemSienkiewiczem (związanym z pobliską Wolą Okrzejską) oraz rodziną Zamoyskich z Podzamcza. Współpracował z pionierami polskiego ruchu spółdzielczego: Romualdem Mielczarskim iStanisławem Wojciechowskim, późniejszym prezydentem RP.

W 1915 r., z chwilą odejścia wojsk rosyjskich, Michałowski sprzedał zrujnowany dom i przeprowadził się do Otwocka, gdzie mieszkał aż do śmierci. Mimo sędziwego wieku nie potrafił wyrzec się pracy społecznej: przyjął proponowane mu stanowisko prezesa Towarzystwa Lekarskiego w Otwocku, założył ponadto Chrześcijańskie Towarzystwo Kredytowe oraz Towarzystwo Ochrony Ptaków Owadożernych. Przyczynił się do nadania Otwockowi praw miejskich i statusu uzdrowiska. Był członkiem honorowym Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego i Towarzystwa Higienicznego. Brał aktywny udział w zjazdach lekarskich, pisał artykuły do gazet i przemawiał na uroczystościach narodowych. Za zasługi w pracy zawodowej i społecznej został w 1923 r. odznaczony przez wojewodę warszawskiego Orderem Odrodzenia Polski. 31 marca 1927 r. po krótkiej chorobie zmarła mu ukochana żona, sam zaś odszedł z tego świata 5 marca 1930 r. Spoczął na Cmentarzu Powązkowskim w kwaterze numer 170. Pozostawił po sobie dziewięcioro dzieci: Antoniego, Marię, Janinę, Tytusa, Jadwigę, Zofię, Halinę, Bohdana i Józefa.

Doktor Antoni Michałowski to wielki społecznik, ogromnie zasłużony dla Żelechowa. Kiedy przybył do miasta, zastał go w niemal opłakanym stanie. Niewyłożone brukiem ulice tonęły w błocie, brak było oświetlenia, miasto nie wykazywało żadnych oznak aktywności społecznej i kulturalnej. Plagą był szerzący się analfabetyzm. Dzięki niestrudzonym zabiegom lekarza-społecznika Żelechów zmienił się nie do poznania. Wybrukowano ulice, zaprowadzono oświetlenie, położono betonowe chodniki, pokryto studnie, uporządkowano targowiska. Ożywiła się działalność społeczno-kulturalna. Miasto zaczęło tętnić życiem.

W dowód uznania ogromnego wkładu Michałowskiego w rozwój Żelechowa, Rada Narodowa Miasta i Gminy w Żelechowie dnia 8 lutego 1979 r. przyjęła uchwałę w sprawie nazwania jednej z ulic w mieście jego nazwiskiem.

 

Bibliografia

 

M. Demel, Księga Tradycji Polskiego Towarzystwa Higienicznego, t. I: Czas niewoli, Warszawa - Łódź 1986

Z. Wojtowicz, Historia Żelechowa, Żelechów 1977

 

Michał Sztelmach

 

 

 

Początek strony
JSN Boot template designed by JoomlaShine.com