HISTORIA RUCHU LUDOWEGO W POWIECIE GARWOLIŃSKIM

Ruch ludowy powstał z potrzeby wyrównania krzywd, jakie cierpieli chłopi w ciągu kilku stuleci niewoli pańszczyźnianej. Pomimo zniesienia pańszczyzny przez panujących zaborców, w wyniku walki chłopów o ziemię to upośledzenie było utrzymywane w dalszym ciągu poprzez odsuwanie chłopów od udziału w życiu politycznym, gospodarczym, kulturalnym, ograniczenie dostępu do oświaty.

Podstawowym hasłem ruchu ludowego było „Ziemia, władza, oświata dla ludu”. Zgodnie z wyznawaną zasadą, że ziemia powinna należeć do tych, którzy na niej bezpośrednio pracują, za podstawowe swe zadanie ruch ludowy uznał walkę o przeprowadzenie reformy rolnej, polegającej na przejęciu ziemi od wielkich obszarników i przekazanie jej bezrolnym i małorolnym chłopom.

Drugim podstawowym zadaniem ruchu ludowego była walka o równe przedstawicielstwo wszystkich warstw społecznych w wybieranych organach władzy, poczynając od samorządu gromadzkiego i gminnego, kończąc na sejmie i wyłonionym przez niego rządzie. Walczono również o równy dostęp do oświaty wszystkich warstw społecznych i o bezpłatną oświatę.

Ludowcy zawsze opowiadali się za demokratyczną formą rządów w kraju. Ruch ludowy był od zarania swych dziejów głęboko patriotyczny i położył duże zasługi w dziele odzyskania niepodległości i walce o jej umocnienie, walkę z hitleryzmem i komunizmem. Ruch ludowy kierował się nauką moralną kościoła katolickiego. W celu podniesienia poziomu gospodarczego i kulturalnego kraju, a zwłaszcza wsi, ludowcy tworzyli organizacje społeczno – zawodowe rolników, spółdzielnie, różne formy oświaty pozaszkolnej, rozwijali życie kulturalne.

W związku z powyższym pojęcie ruchu ludowego jest szerokie i obejmuje organizacje polityczne, młodzieżowe, społeczno – zawodowe (kółka rolnicze, Koła Gospodyń Wiejskich, Straże Pożarne, spółdzielczość, szkolnictwo rolnicze, Uniwersytety Ludowe, organizacje kulturalno – oświatowe).

W rozwoju ruchu ludowego dużą rolę odegrała prasa wydawana dla wsi, a zwłaszcza „Zorza”, wychodząca od 1866 r. i „Gazeta Świąteczna” – od 1881 r. Czytelnicy tych pism byli jednocześnie ich współtwórcami przez pisanie korespondencji i artykułów. Pierwsza korespondencja z powiatu garwolińskiego (Jana Roli z Ryk) do ”Gazety Świątecznej” ukazała się w 1881 roku.

Do czołowych korespondentów prasy dla wsi z powiatu garwolińskiego należeli: wspominany Jan Rola, Antoni Janaszek z gm. Kłoczew, Michał Ukleja z Uchacz, Jan Rudnicki z Drążgowa, Onufry Błachnio z gm. Sobolew, Jan Łubian z Parysowa, Andrzej Tucholski ze Stężycy, Andrzej Pióro z Kępy Celejowskiej, Jan Mianowski z Rębkowa, Wojciech Tywanek z gm. Sobienie Jeziory, Antoni Widłak z Niecieczy i wielu innych. Dużą rolę w budzeniu świadomości społecznej i narodowej chłopów i rozwoju ruchu ludowego odegrały szkoły rolnicze: w Pszczelinie powstała w 1900 roku, szkoła dla dziewcząt wiejskich w Kruszynku istniejąca od 1904 roku oraz w Sokołówku, ...................... i inne. W powiecie garwolińskim duże zasługi miała szkoła rolnicza w Sobieszynie istniejąca od 1896 r. a po odzyskaniu niepodległości szkoły rolnicze: męska w Miętnem i żeńska najpierw w Życzynie, a następnie w Izdebnie. Szkoły te ukończyli tacy działacze ruchu ludowego jak: Jan Stachórski z okolic Kłoczewa, Jan Zalewski z Zawad k. Garwolina – późniejszy poseł, Marianna Mroczkówna z Sobień Kiełczewskich – organizatorka kół młodzieży wiejskiej, Andrzej Filipek z Dąbik k. Ryk i inni. Szkołę w Sobieszynie ukończył m.in. Piotr Krzyśpiak z Czyszkowa, jeden z pierwszych działaczy ruchu młodzieży wiejskiej.

Duże zasługi dla rozwoju ruchu ludowego wniosło istniejące od 1866 r. Seminarium Nauczycielskie w Siennicy w powiecie Mińsk Mazowiecki. W jego murach kształcili się tacy znani na terenie powiatu garwolińskiego i poza jego granicami działacze ludowi jak Michał Sekuła i Jan Wągrodzki z Garwolina, Piotr Metera z Parysowa, Antoni Gadoś z Leszczyn, Paweł Madaj z Ułęża, Teodor Kaczyński, Antoni Kozłowski z Jaźwin k. Pilawy. Najwcześniejszą formą organizowania się chłopów Królestwa Polskiego były Kółka i Spółki Rolnicze działające początkowo pod patronatem ziemiaństwa. Najwcześniej, bo w 1903 r. powstała Spółka Rolnicza „Nadwiślanka Garwolińska”, zorganizowana z inicjatywy Antoniego Daszewskiego, właściciela majątku w Siedzowie. W 1904 r. powstała Spółka Rolnicza w Wildze, Brusowie koło Ryk i Żelechowie. Spółki i Kółka Rolnicze podlegały Towarzystwom Rolniczym, których na terenie powiatu garwolińskiego były dwa: w Garwolinie i Sobieszynie.

Duży wpływ na rozwój ruchu ludowego wywarła rewolucja 1905 – 1907 r., w której masowo wzięli udział mieszkańcy wsi powiatu garwolińskiego, uczestnicząc w takich akcjach jak wprowadzenie języka polskiego do urzędów gmin, spolszczenie szkół, organizowanie pochodów i manifestacji patriotycznych. Czynny opór wobec władz carskich, prowadzenie walki o charakterze społecznym jak: strajki robotników rolnych, zatargi chłopów z właścicielami folwarków na tle serwistutu, egzekwowanie wielu krzywd, jakie gromady wiejskie doznawały od obszarników.

Wybuch rewolucji poprzedziło ważne wydarzenie polityczne, jakim było powstanie pierwszej politycznej partii chłopskiej w Królestwie Polskim – Polskiego Związku Ludowego, na konferencji działaczy ludowych w Jaktorowie pod Warszawą 13 listopada 1904 r. Głównym organizatorem PZL w powiecie garwolińskim był nauczyciel szkoły w Michałówce Franciszek Dąbrowski. Do czołowych działaczy Polskiego Związku Ludowego w powiecie garwolińskim należeli Michał Sekuła i Jan Wągrodzki z Garwolina, Aleksander Czaplarski i Tomasz Gadoś z Jagodnego, Piotr Krzyśpiak z Czyszkowa, Antoni Gadoś z Leszczyn i Jan Mianowski z Rębkowa, Józef Kunicki – nauczyciel z woli Rębkowskiej, Walery Kurach z Sulbin, nauczyciel Jakub Makaruk z Wólki Ostrożeńskiej, Piotr Metera ze Starowoli, Piotr Darysz z Brusowa koło Ryk, Władysław Nowicki – nauczyciel z Warszawic, Jan Błachnio – nauczyciel z Wilgi. Ośrodki działania PZL istniały w około 30 miejscowościach powiatu garwolińskiego. PZL obok PPS był głównym organizatorem wystąpień rewolucyjnych w latach 1905 –1907 r. Akcją polityczną, w której po raz pierwszy wystąpili zorganizowani ludowcy w Królestwie Polskim były wybory do Dumy – parlamentu rosyjskiego. Wybory te były przez PZL bojkotowane. W wyniku bojkotu w powiecie garwolińskim wybory nie odbyły się w 6 gminach. W wyborach do II Dumy, których PZL nie bojkotował, wśród prawyborców znalazło się wielu tzw. „postępowców” tj. członków i sympatyków PZL. Michał Sekuła i Piotr Metera byli organizatorami organizacji bojowej PZL, która podobnie jak organizacja Bojowa PPS, brała udział w starciach zbrojnych z carską policją i żandarmami. Jan Mianowski z Rębkowa, w maju 1906 r. brał udział w zorganizowanym przez Zarząd Główny PZL wyjeździe 6-osobowej delegacji chłopów do Petersburga na zjazd Wszechrosyjskiego Związku Włościańskiego i dla zapoznania się z pracą posłów polskich w Dumie.

Na skutek aresztowania przez rosyjską tajną policję czołowych przywódców PZL – 27 maja 1907 r. została przerwana działalność tej pierwszej partii chłopskiej w Królestwie Polskim. Działacze PZL, a zwłaszcza Franciszek Dąbrowski i Jan Mianowski brali aktywny udział w pracy powstałych w wyniku wydarzeń rewolucyjnych 1905 – 1907 takich organizacji jak Towarzystwo Kultury Polskiej i Polska Macierz Szkolna. Działalność Polskiego związku Ludowego kontynuował powstały 2 września 1906 r. Związek Młodej Polski Ludowej i wydawane przezeń pismo „Siewba”. Pomimo, że była to organizacja lokalna głównie na terenie powiatu radzymińskiego i gmin sąsiadujących, to „Siewba” docierała do 7 gmin powiatu garwolińskiego, a Piotr Darysz z Brusowa był współorganizatorem powstałego z inicjatywy ZMPL Towarzystwa Kółek Rolniczych im. S. Staszica.

Od 28 listopada 1907 r. działacze ludowi królestwa Polskiego zgromadzali się wokół tygodnika „Zaranie”, którego twórcą był Maksymilian Malinowski, długoletni wydawca i redaktor „Zorzy”. Wpływ „Zarania” w powiecie garwolińskim był znaczny, obejmując czytelników i korespondentów z około 30 miejscowości. Wśród nich byli: Mikołaj Lewiński z Ryk, Andrzej Filipek z Dąbi, Stanisław Koźlak z Woli Zadybskiej, Antoni Widłak z Niecieczy, Walery Kurach z Sulbin.

Zaraniarze kontynuowali działalność kółek rolniczych im. S. Staszica, które zgodnie z zaraniarskim hasłem „Sami sobie”, uwolniły się spod patronatu ziemiaństwa. W powiecie garwolińskim kółka rolnicze im. S. Staszica istniały w Zawadach, w Sobieniach Biskupich, Woli Zadybskiej i Czernicy koło Kłoczewa. Przy kółku w Zawadach działał amatorski zespół teatralny, który wsławił się szczególnie wystawieniem 2 i 3 lutego 1910 r. w Teatrze Letnim w Warszawie Sztuki Franciszka Dominika „Ojcowizna”, a 23 października tegoż roku w sali Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich sztuki Jana Galasiewicza „Maciek Samson”.

Po rewolucji 1905 – 1907 r. w Królestwie Polskim pojawiły się również takie chłopskie organizacje polityczne jak oderwany od Narodowej Demokracji – Narodowy Związek Chłopski i powiązany z PPS – Związek Chłopski. W powiecie garwolińskim NZCh istniał w 8 gminach i w 10 miejscowościach, a działaczami jego Antoni Widłak z Niecieczy, Aleksander Niedbalski z Drążgowa, Józef Pałyska z Oziemkówki. O działalności Związku Chłopskiego na terenie naszego powiatu brak jest wiadomości.

Równolegle z politycznym ruchem ludowym kształtował się ruch młodzieży wiejskiej. Pierwsze Koło Młodzieży Wiejskiej powstało w Michałówce już w 1905 r. z inicjatywy Franciszka Dąbrowskiego. Od 1907 r. pewne formy organizacyjne przyjęła działalność młodzieży wiejskiej z Niecieczy, gm. Wilga. z inicjatywy Antoniego Widłaka. Poza tym młodzież wiejska uczestniczyła w pracach Towarzystwa Kultury Polskiej i Polskiej Macierzy Szkolnej i jak np. w Zawadach w amatorskim zespole teatralnym.

Od 16 marca 1911 r. zaczęto wydawać jako dodatek do „Zarania” miesięcznik „Świt – Młodzi Idą”, wokół którego gromadził się budzący się do życia ruch młodzieży wiejskiej. Na terenie powiatu garwolińskiego z ruchem tym związał się m.in. wspominany już Antoni Widłak, Marianna Mroczkówna z Sobień Kiełczewskich, Andrzej Filipek z Dąbi, Jan Zalewski z Zawad i inni.

Do marca 1912 r. zaczęło się ukazywać niezależne pismo dla młodzieży „Drużyna”. Członkiem zespołu redakcyjnego „Drużyny” został m.in. Antoni Widłak. Równolegle z tymże pismem powstała tajna organizacja – Związek Młodzieży Wiejskiej grupując powstałe samorzutnie koła młodzieży wiejskiej. Czytelnictwo „Drużyny” i działalność kół młodzieży wiejskiej z nią związanych rozwijały się w gminach Wilga, Sobienie Jeziory i Warszawice (działacze A. Widłak i M. Mroczkówna). Na terenie gminy Ułęż pierwsze koła młodzieży organizował Aleksander Niedbalski. Poza tym koła te istniały w Woli Zadybskiej, w okolicach Łaskarzewa i Garwolina (główny organizator – Antoni Gadoś z Leszczyn).

Ludowcy byli również twórcami lub współtwórcami pierwszych spółdzielni. W 1908 r. powstały Spółdzielnie Spożywców w Rykach, Garwolinie i Pilawie. W tym samym roku powstały również Towarzystwa Oszczędnościowo - Pożyczkowe w Garwolinie, Rykach i Wildze. Również przed I wojną światową powstały pierwsze spółdzielnie mleczarskie w Samorządkach, Gościewiczu, Oziemkówce i Zabruzdach.

W czasie I wojny światowej w dniach 4-6 grudnia 1915 r. z połączenia ruchu ludowego skupionego wokół „Zarania”, Związku Chłopskiego i części Narodowego Związku Chłopskiego powstało na terenie zaboru rosyjskiego znajdującego się pod okupacją Niemiec i Austrii – Polskie Stronnictwo Ludowe, które od 1917 r. od nazwy swego organu prasowego przyjęło nazwę „Wyzwolenie”. Ludowcy z powiatu garwolińskiego od początku włączyli się do organizowania Stronnictwa, a Paweł Madaj na wspomnianym zjeździe pełnił funkcję sekretarza zjazdu.

Obok PSL „Wyzwolenie”, na okupowanych przez Niemców i Austriaków w terenach Królestwa Polskiego z inicjatywy Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego (główny organizator – Jan Dąbski) powołano do życia inną partię chłopską – Zjednoczenie Ludowe. Jednym z jego organizatorów był Piotr Darysz. W 1918 r. większość członków tej partii połączyła się z działającym na terenie zaboru austriackiego PSL „Piast”.

Działacze PSL „Wyzwolenie” czynnie włączyli się do pracy w szeregach Polskiej Organizacji Wojskowej powstałej po wybuchy wojny. W powiecie garwolińskim istniało 19 komend miejscowych POW. Kierowali nimi głównie ludowcy jak Paweł Madaj, Aleksander Niedbalski, Stanisław Jagusz z Chrustnego koło Ryk, Mikołaj Kozioł z Niwy Babickiej, Jan Rola z Rębkowa, Teodor Kaczyński i inni W końcowym okresie wojny zaczął się uaktywniać ruch młodzieży wiejskiej. Powstały nowe koła w Rębkowie (1915r.), Woli Zadybskiej (1916r.), Dąbi koło Ryk (1917r.), Sobieszynie (1918r.), Woli Rębkowskiej (1918), Rokitni Starej (1918r.)

Z chwilą powstania Polski niepodległej PSL „Wyzwolenie” było już silną organizacją posiadającą duże wpływy o czym świadczą wyniki wyborów do Sejmu Ustawodawczego – 26 stycznia 1919 r., w których uzyskało ponad 44% głosów, w gminie Ułęż – 91,8%, w gminie Trojanów – 88,6%. Czołowymi działaczami PSL „Wyzwolenie” byli Jan Zalewski z Unina, Andrzej Filipek z Dąbi, Jan Krzysztoszek z Kępy Celejowskiej oraz nauczyciele Paweł Madaj i Jan Chmielewski.

Po wyborach do Sejmu Ustawodawczego wzrosły w Garwolińskiem wpływy PSL „Piast”, którego czołowym działaczem po powrocie z emigracji został Michał Sekuła, znany działacz PZL. Zaznaczyły się również wpływy nowej partii chłopskiej – Chłopskiego Stronnictwa Radykalnego ks. Eugeniusza Okonia. W wyborach do sejmu I kadencji, które odbyły się 5 listopada 1922 r. liczba głosów oddanych na partie chłopskie wzrosła do 56,9%, w tym PSL „Piast” – 25,7%, PSL „Wyzwolenie- 23,2%, Chłopskie Stronnictwo Radykalne 8%. Po wyborach z listopada 1922 r. ruch ludowy przeżywał trudności zwłaszcza z rozłamami i tworzeniem nowych partii. W maju 1923 r. 14 posłów i 4 senatorów wystąpiło z PSL „Piast” i utworzyło klub parlamentarny pod nazwą „Jedność ludowa”, który 25 listopada 1023 r. połączył się z klubem PSL „Wyzwolenie”.

14 grudnia 1923 r. z PSL „Piast” wystąpiła następna grupa 15 posłów tworząc klub pod nazwą Polski Związek Ludowy. 11 listopada 1924 r. kilku posłów PSL „Wyzwolenie” wspieranych przez komunistów utworzyło prokomunistyczną Niezależną Partię Chłopską. 12 stycznia 1926 r. grupa 17 posłów wystąpiła z klubu PSL „Wyzwolenie” i utworzyła nową partię – Stronnictwo Chłopskie. Wśród tej grupy znalazł się poseł z garwolińskiego Jan Zalewski, w związku z czym, Stronnictwo Chłopskie w garwolińskiem zdobyło znaczne wpływy. 12 maja 1926 r. Józef Piłsudski dokonał zbrojnego zamachu stanu, w wyniku którego, obalony został rząd W. Witosa – przywódcy PSL „Piast”, a zamachowcy zaczęli wprowadzać w Polsce rządy autorytarne Zamachy poparły PSL „Wyzwolenie” i Stronnictwo Chłopskie. Jednak po ujawnieniu się rzeczywistych zamiarów autorów zamachu Stronnictwa te zaczęły przechodzić systematycznie do opozycji wobec rządów pomajowych.

Pomimo, że nowy obóz rządzący utworzył własne ugrupowanie polityczne – Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem i pomimo utrudnień w kampanii wyborczej jakie stwarzano wobec stronnictw opozycyjnych, w wyborach, które odbyły się w marcu 1928 r. , w powiecie garwolińskim zwyciężyły stronnictwa ludowe uzyskując 67,6% głosów.

Ponieważ rozbicie ruchu ludowego na kilka stronnictw ujemnie odbijało się na interesach państwa, a zwłaszcza wsi polskiej, członkowie, sympatycy i wyborcy domagali się zjednoczenia. Dążenie do zjednoczenia wynikało również z represji ze strony obozu rządzącego. Wobec tego 15 marca 1931 r. doszło do zjednoczenia PSL „Piast”, PSL „Wyzwolenie” i Stronnictwa Chłopskiego i powstało jedno Stronnictwo Ludowe. Na kongresie zjednoczeniowym do Rady Naczelnej Stronnictwa Ludowego wybrano z powiatu garwolińskiego jako członków Jana Zalewskiego i Pawła Madaja oraz jako zastępcę członka Jana Chmielewskiego. Jan Zalewski został również członkiem Naczelnego Komitetu Wykonawczego SL.

Po odzyskaniu niepodległości nastąpił szybki rozwój ruchu młodzieży wiejskiej. Okręgowy Związek Młodzieży Wiejskiej w Garwolinie w 1928 r. liczył 60 kół i około 2 tys. członków. Związek ten prowadził działalność oświatową i wychowawczą jak kursy dla dorosłych, odczyty, pogadanki, referaty, czytelnictwo książek i prasy, działalność kulturalno – rozrywkową: zabawy, przedstawienia teatralne, uroczystości z okazji rocznic i świąt państwowych, uroczystości związane ze świętami kościelnymi (opłatek, święcone jajko), obrzędy nawiązujące do tradycji ludowych, święta wiosny, dożynki itp.

W kołach młodzieży uprawiano sport i organizowano oddziały Przysposobienia Wojskowego. Z inicjatywy kół powstawały straże pożarne, kółka rolnicze. Koła inicjowały i realizowały budowę domów ludowych, wysadzały drogi drzewami owocowymi i parkowymi, kierowały swych członków do szkół rolniczych i Uniwersytetów Ludowych.

Do 1928 r. organizacje młodzieży wiejskiej nie posiadały samodzielności. Pod względem prawnym działały jako sekcje kółek rolniczych, a na szczeblu centralnym były podporządkowane Centralnemu Związkowi Kółek Rolniczych. Ponieważ od 1926 r. kółka rolnicze coraz bardziej popadały w zależności od obozu rządowego, ograniczało to jeszcze bardziej niezależność kół i związków młodzieży wiejskiej.

Na skutek tych ograniczeń w marcu 1928 r. powstał zatarg między Centralnym Związkiem Kółek Rolniczych a Okręgowym Związkiem Kółek Rolniczych. Zatarg ten trwał do czerwca 1928 r. i zakończył się powstaniem samodzielnej organizacji młodzieży wiejskiej – Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej, którego organem prasowym został tygodnik „Wici”. W garwolińskiem zjazd kół młodzieży wiejskiej odbył się 3 czerwca 1928 r., na którym na 60 istniejących kół – 59 opowiedziało się za ZMW RP „Wici”, a jedno – w Życzynie -pozostało przy dawnym Centralnym Związku Młodzieży Wiejskiej. Prezesem Zarządu Powiatowego Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici” został poseł Paweł Madaj.

Organizacja ZMW RP „Wici” w powiecie garwolińskim mimo przeszkód ze strony władz administracyjnych rozwijała się prężnie i osiągnęła liczbę 80 kół i 2400 członków. Koła wiciowe kontynuowały działalność samokształceniową, oświatową, rozwijały czytelnictwo. Na przykład w 1929 r. na 198 wypożyczeń sejmikowych bibliotek wędrownych 102 razy wypożyczyły Koła Młodzieży, a tylko 96 razy pozostałych wszystkie szkoły w powiecie, straże pożarne, kółka rolnicze itp.

Organizowano wieczornice, święta narodowe, ludowe i kościelne, tworzono amatorskie zespoły teatralne. Np. tylko w I kwartale 1930 r. koła urządziły 19 przedstawień, a pozostałe 19 inne organizacje. Rozwijano turystykę, sport i Przysposobienie Wojskowe. Przy kołach zakładano zespoły Przysposobienia Rolniczego, w których młodzież drogą samokształcenia i konkursów zdobywała wiedzę rolniczą. Współpracowano ze szkołami rolniczymi i Uniwersytetami Ludowymi (w Szycach, a następnie w Gaci Przeworskiej).

Koła za wspólnie zarobione pieniądze budowały remizy strażackie, domy ludowe (np. w 1929 r. kontynuowały budowę 7 takich domów), organizowały Straże Pożarne, Kółka Rolnicze i Koła Gospodyń Wiejskich. Prowadzono kursy gotowania i przetwórstwa, wysadzano drzewa przydrożne, prowadzono wspólne szkółki drzew owocowych i inne prace użyteczne dla środowiska. Np. Koło w Drążgowie gm. Ułęż posiadało własną introligatornię, szkółkę drzew morwy, hodowlę jedwabników i własny, wybudowany w czynie społecznym dom ludowy.

Obok ZMW RP „Wici” od 1933 r. zaczęto organizować w powiecie garwolińskim prorządowe koła Związku Młodzieży Wsi „Siew”, których w 1936 r. było 18. Pomimo narzuconego przez władze sanacyjne rugowania ludowców z organów samorządowych, w 1927 r. na 37 członków sejmiku 14 było członkami stronnictw ludowych, 12 Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej, a 11 bezpartyjnych. Jeszcze w 1933 r. ludowcy mieli 26 członków sejmiku na 43 miejsca i 5 członków Wydziału Powiatowego na 6 miejsc. W roku 1935 na skutek presji obozu rządzącego na 42 członków sejmiku SL miało tylko 4 członków, a w Wydziale jednego. pod koniec okresu międzywojennego sytuacja zaczęła się zmieniać na korzyść członków i sympatyków SL. Działacze ruchu ludowego od początku niepodległości byli głównymi organizatorami kółek rolniczych, których w 1921 r. było 35 z liczbą członków 1280. Z ich to inicjatywy w 1920 r. Centralny Związek Kółek Rolniczych odłączył się od obszarniczego Centralnego Towarzystwa Rolniczego, lecz w 1924 r. na skutek nacisku władz sanacyjnych nastąpiło ponowne zjednoczenie CTR i CZKR i powołano do życia Centralne Towarzystwo Organizacji i Kółek Rolniczych. W odpowiedzi na tą tzw. unifikację organizacji rolniczych ludowcy utworzyli Związek Zawodowy Rolników (ZZR), który jednak nie rozwinął szerzej działalności. W Garwolińskiem czołowymi działaczami ZZR byli Paweł Madaj i Stanisław Jagusz. Kontynuowano również działalność w ramach kółek rolniczych. Jak ocenia historyk Jan Jachymek w 1933 r. było w powiecie garwolińskim 48 kółek rolniczych, a wpływy SL sięgały 40 do 75%.

Ludowcy byli głównymi organizatorami spółdzielczości. Na 31 grudnia 1922 r. w powiecie garwolińskim było 31 spółdzielni. Ponieważ następowało łączenie mniejszych spółdzielni, w 1926 r. było 21 spółdzielni spożywców z liczbą członków 10 003 w tym 8 835 rolników. Rozwijały się również spółdzielnie oszczędnościowo – pożyczkowe (kasy Stefczyka), których w 1931 r. było 16. Zrzeszały one 4705 członków, dysponowały funduszem udziałowym 188 tys. zł., wkładami i funduszami własnymi ok. 450 000 zł i udzieliły pożyczek na sumę ponad 1 mln. zł. Rozwijały się również spółdzielnie mleczarskie, których w 1921 r. było 17, a w 1928 r. – 22. Od 1928 r. łączono małe spółdzielnie mleczarskie w duże spółdzielnie okręgowe. W początkach lat trzydziestych wpływ Stronnictwa Ludowego w samorządzie spółdzielczym wynosił ponad 70%.

Wobec postępującego wprowadzania przez sanację rządów dyktatorskich, odsuwania chłopów od współrządzenia krajem, przerzucania ciężarów kryzysu gospodarczego na barki ludności wiejskiej, dążąc do spełnienia słusznych żądań chłopskich, władze Stronnictwa Ludowego w latach 1932 – 1933 organizowały strajki chłopskie polegające na wstrzymywaniu dowozu produktów rolnych na targowiska. W 1932 r. strajk chłopski był szczególnie udany w gminach Trojanów, Ryki, Wilga, Sobienie Jeziory i Warszawice. Kilkudziesięciu organizatorów strajku stanęło przed sądem. Posypały się kary więzienia do pół roku, aresztu i grzywny. W 1933 r., w czasie strajku, który trwał od 25 września do 7 października, frekwencja na Targowiskach wynosiła zaledwie 20% normalnej.

W 1935 r. po wprowadzeniu nowej konstytucji i ordynacji wyborczej ograniczającej wpływy wyborców na wyniki wyborów, stronnictwo Ludowe ogłosiło bojkot wyborów do sejmu. W powiecie garwolińskim frekwencja wyborcza wyniosła 24,8%. Antysanacyjne manifestacje chłopskie odbywały się podczas obchodów Święta Ludowego i obchodzonych od 1936 r. świąt czynu chłopskiego, ustanowionych na pamiątkę masowego udziału chłopów w wojnie z bolszewikami w 1920 r. Obchody tego święta 15 sierpnia 1937 r. dały początek wielkiemu strajkowi chłopskiemu. Strajk ten w powiecie garwolińskim oceniano jako udany, a jego efektem było aresztowanie przez policje kilkunastu działaczy SL i „Wici”.

Ludowcy brali aktywny udział w rozpoczętym 30 września 1937 r. strajku nauczycieli po zawieszeniu przez władze sanacyjne Zarządu Głównego Związku Nauczycielstwa Polskiego. W powiecie garwolińskim strajk ten ogłoszono na 19 października 1937 r. Wzięła w nim udział większość nauczycieli, mimo, że wielu z nich w obawie o swe posady wstąpiło do sanacyjnych partii BBWR, a potem UZN.

Podczas okupacji hitlerowskiej ludowcy już w 1939 r. powołali do życia konspiracyjne Stronnictwo Ludowe o kryptonimie „Roch”, a od sierpnia 1940 r. zbrojną organizację Chłopska Straż (Chłostra), przemianowaną wkrótce na Bataliony Chłopskie (BCh). W powiecie garwolińskim BCh liczyły około 5 tys. członków. Głównym organizatorem SL „Roch” i BCh był Bronisław Warowny. W skład władz SL „Roch” wchodzili: Władysław Popiołek, Stanisław Parzyszek, Jan Karczmarczyk, Feliks Baczyński, Władysław Rozum. Komendantami BCh byli kolejno: Bronisław Warowny, Władysław Kalbarczyk, Władysław Babik. W ramach ruchu ludowego działała organizacja kobieca – Ludowy Związek Kobiet pełniąca głównie służbę sanitarną. Przewodniczącą LZK w powiecie garwolińskim była Janina Turkówna – Gniadkowa, a członkami kierownictwa Janina Turkowa i Janina Wójcik.

BCh w powiecie garwolińskim stoczyły około 30 bitew i potyczek z wrogiem i przeprowadziły ponad 200 akcji sabotażowo – dywersyjnych. Żołnierze BCh pomagali ludności szczególnie poszkodowanej i zagrożonej przez okupanta, wysiedlonym z terenów włączonych do Rzeszy, ludności żydowskiej, zbiegłym z obozu jeńcom radzieckim. Prowadzono tajną oświatę i działalność kulturalno – oświatową, kolportowano prasę podziemną, a w rejonie Ułęż wydawano własne pismo konspiracyjne „Pospołu a sami”.

W wyniku działań partyzanckich i represji okupanta śmierć poniosło ponad 160 żołnierzy BCh z obwodu garwolińskiego. Po wyzwoleniu w 1944 r. żołnierze BCh uznający rząd emigracyjny w Londynie byli ścigani i aresztowani przez NKWD, a następnie wywożeni w głąb ZSRR. Los taki dotknął ponad 100 żołnierzy BCh z obwodu garwolińskiego, z których wielu zmarło w obozach z głodu, wycieńczenia i chorób. Po wyzwoleniu, z inicjatywy PKWN, powstało Stronnictwo Ludowe, tzw. lubelskie, które z powodu współpracy z PPR miało w powiecie garwolińskim niewielkie wpływy.

Dopiero po powrocie do kraju premiera rządu emigracyjnego Stanisława Mikołajczyka, w czerwcu 1945 r. powstało Polskie stronnictwo Ludowe, które w powiecie garwolińskim już w październiku 1945 r. osiągnęło liczbę ponad 5 tys. członków.

PSL po ogłoszeniu terminu referendum (30 czerwca 1946r.) i wyborów do sejmu (19 stycznia 1946 r.) było bezwzględnie zwalczane przez organy bezpieczeństwa. Kilkuset jego działaczy znalazło się w więzieniach, a wielu zostało zamordowanych. Łącznie z zamęczonymi w sowieckich łagrach, śmierć z rąk NKWD i UB poniosło ponad 40 żołnierzy BCh i członków PSL, co w połączeniu z liczbą ponad 160, którzy zginęli z rąk okupanta hitlerowskiego daje liczbę ponad 200 poległych i zamordowanych ludowców w latach 1939-1947. wielu straciło zdrowie i odniosło trwałe kalectwa. PSL w powiecie garwolińskim zostało rozwiązane przez władze bezpieczeństwa 15 stycznia 1947 r. Powstałe w listopadzie 1949 r. Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL) nie było, i w ówczesnych warunkach nie mogło być organizacją samodzielną. W planach komunistów miało ono zniknąć w drodze do socjalizmu. Ludowcy, którzy się w nim znaleźli przyjęli w większości kurs na przetrwanie, w nadziei na odbudowanie w bliższej lub dalszej przeszłości niezależnego ruchu ludowego, chociaż znaleźli się i tacy, którzy gorliwą służbą dla „przodującej siły narodu” (PZPR) starali się zaskarbić sobie jej względy. Chłopski upór spowodował, że w najcięższych czasach stalinowskich nie udało się w Polsce skolektywizować rolnictwa, a skazane na zagładę ZSL, po przemianach październikowych 1956 r., po oczyszczeniu się z ludzi skompromitowanych, przyczyniło się w dużej mierze do przeprowadzenia wielu reform, jak rozwiązanie większości spółdzielni produkcyjnych, zmniejszenie progresji podatkowej, likwidacja obowiązkowych dostaw mleka, zmniejszenie dostaw obowiązkowych zboża i żywca, wprowadzenie sprawiedliwszych cen na produkty rolne, odbudowa samorządu wiejskiego.

Pomimo, że PZPR wycofywało się systematycznie z obietnic październikowych, a rola ZSL w latach 60-tych i 70-tych była stale ograniczana, to jednak starało się ono służyć wsi i krajowi i przez 40 lat przechowało symbole i tradycje ruchu ludowego, a w 1989 r. wspólnie z „Solidarnością” i Stronnictwem Demokratycznym współtworzyło pierwszy niekomunistyczny rząd w powojennej Polsce.

W 1990 r. po zmianie nazwy na PSL „Odrodzenie” i połączeniu się z reaktywowanym PSL tzw. „wilanowskim” – powstało współczesne Polskie Stronnictwo Ludowe.

Początek strony
JSN Boot template designed by JoomlaShine.com