Żelechów jako ośrodek sądownictwa

 

 

Na przestrzeni XIV i XV w. ukształtowało się w Polsce sądownictwo stanowe. Duchowieństwo odpowiadało przed sądami kościelnymi, szlachta w sprawach cywilnych przed sądami ziemskimi, a w sprawach karnych przed sądami grodzkimi. Spory graniczne między szlachcicami rozstrzygane były przez sądy podkomorskie. Mieszczanie odpowiadali przed sądami ławniczymi składającymi się z wójta i ławników. Ludność chłopska we wsiach na prawie niemieckim sądzona była przez sądy ławnicze, którym przewodniczył sołtys, natomiast chłopi ze wsi na prawie polskim sądzeni byli przez pana wsi. Dla wszystkich typów sądów najwyższą instancję odwoławczą stanowił sąd sejmowy sprawowany przez króla. Orzekał on w sprawach najcięższych, tj. zdrady stanu, zabójstw, i mógł zasądzić najwyższe kary: śmierci, infamii, banicji.

Przez cały okres Rzeczypospolitej szlacheckiej Żelechów leżał w granicach województwa sandomierskiego, w ziemi stężyckiej. W Stężycy działały sądy ziemski i grodzki, obejmujące swą jurysdykcją szlachtę z tego terenu. Brak jest natomiast wzmianek historycznych o istnieniu w tym czasie sądu ławniczego w Żelechowie.

Na terenie zaboru austriackiego, w którym Żelechów znalazł się w 1795 r., utrzymano sądownictwo stanowe, ale wprowadzono w nim wiele zmian. Przede wszystkim zlikwidowano sądy ziemskie i grodzkie, a w ich miejsce utworzono sądy szlacheckie. Obok stanowego sądownictwa cywilnego powstało sądownictwo karne, mające charakter powszechny. W całej Galicji utworzono kilkanaście sądów kryminalnych. W większych miastach ich funkcję wypełniały senaty karne magistratów. Drobne wykroczenia chłopów osądzał mandatariusz, natomiast w sprawach o przestępstwo orzekali sędziowie policyjni. Jednolitą instancją odwoławczą w sprawach cywilnych i karnych był Sąd Apelacyjny we Lwowie. Ostatnią instancją była Najwyższa Izba Sprawiedliwości w Wiedniu.

W 1809 r., po przegranej wojnie z Księstwem Warszawskim, Cesarstwo Austriackie wycofało się z terenów zajętych w czasie III rozbioru. W ten sposób Żelechów został włączony do Księstwa Warszawskiego. Znalazł się w departamencie siedleckim, stając się jednocześnie na kilkadziesiąt lat (do 1842 r.) miastem powiatowym. Konstytucja Księstwa Warszawskiego wprowadziła ogromne zmiany w organizacji wymiaru sprawiedliwości. Wobec zrównania obywateli wobec prawa i sądów zniesiono sądownictwo stanowe. Wymiar sprawiedliwości oparto na nowożytnych zasadach jawności i publiczności postępowania oraz niezawisłości sądów. W każdym mieście powiatowym, a zatem i w Żelechowie, utworzono sąd pokoju, stanowiący najniższą instancję sądową. Sąd pokoju obejmował sędziego pokoju, podsędka, pisarza i podpisarza. Sędziowie sądu pokoju wybierani byli przez sejmik powiatowy i mianowani przez króla. Sąd pokoju pełnił funkcje pojednawcze, obok tego przysługiwała mu jurysdykcja w drobnych sprawach cywilnych i karnych. Składał się z wydziałów: pojednawczego, spornego oraz policyjnego, nazywanego również sądem policji prostej. Zadaniem sędziego pokoju było działanie na rzecz pojednawczego załatwienia sprawy, czyli dążenie do pogodzenia stron. Należały do niego ponadto sprawy niesporne, opiekuńcze i familijne. Podsędek prowadził wydział sporny sądu pokoju oraz wydział policyjny (sąd policji prostej), orzekający w sprawach o wykroczenia. W każdym departamencie istniał trybunał cywilny, który rozstrzygał apelacje od orzeczeń sądów pokoju oraz w I instancji rozpatrywał ważniejsze sprawy cywilne. Odwołania od wyroków trybunałów cywilnych rozpatrywał w II instancji Sąd Apelacyjny w Warszawie. W każdym departamencie utworzono ponadto po dwa sądy policji poprawczej, które rozpatrywały sprawy o występki oraz apelacje od orzeczeń sądów policji prostej. Sprawy o zbrodnie oraz odwołania od wyroków sądów policji poprawczej rozstrzygały sądy kryminalne, powoływane po jednym na dwa departamenty. Departamenty siedlecki i lubelski podlegały Sądowi Kryminalnemu w Lublinie. Sądem kasacyjnym dla spraw cywilnych i karnych była Rada Stanu.

Po zajęciu przez Rosjan Księstwa Warszawskiego w 1813 r. i przejściowym okresie okupacji aż do połowy 1815 r. Żelechów wszedł w skład Królestwa Polskiego. W Królestwie Kongresowym zniesiono departamenty i przywrócono dawne województwa. Żelechów znalazł się w województwie podlaskim z siedzibą w Siedlcach, będąc nadal miastem powiatowym, należącym bezpośrednio do obwodu łukowskiego. Sądownictwo Królestwa Polskiego utrzymało na ogół organizację sądową Księstwa Warszawskiego. Nadal więc istniał w Żelechowie sąd pokoju. Sędzią pokoju był do 1836 r. Stanisław Trzaska, zaś w latach 1836-1866 Jan Ordęga. Podsędkiem był początkowo Kazimierz Rutkiewicz, następnie Gorgoniusz Radzymiński. Pisarzem tego sądu był Dominik Sadowski, potem Józef Majewski, a podpisarzem - Jan Malinowski, następnie Aleksander Kowalewski. Woźnym był niezmiennie Antoni Trojanowski. W mieście działały także kancelarie adwokackie i urzędował rejent. W 1825 r. utworzono przy sądzie pokoju wydział hipoteczny.

W 1837 r., w ramach represji po upadku powstania listopadowego, województwa przemianowano na gubernie. Następnie w 1842 r. obwody przekształcono na powiaty, a powiaty na okręgi. Żelechów przestał być więc miastem powiatowym w guberni podlaskiej. Wszedł w skład powiatu łukowskiego i stanowił odtąd siedzibę okręgowych władz sądowych.

W 1845 r. na skutek połączenia guberni podlaskiej i lubelskiej w jedną gubernię - lubelską, Żelechów znalazł się w guberni lubelskiej, w powiecie łukowskim. Dwie dekady później, na podstawie ukazu carskiego o urządzeniu gmin wiejskich z 2 marca 1864 r. powołano do istnienia gminę wiejską Żelechów. Siedzibą urzędu gminy w latach 1864-1898 był Franzdorf II - dzisiejszy Piastów. W oparciu o wspomniany ukaz, w każdej gminie utworzono sąd gminny. Stanowili go wójt gminy i ławnicy. W 1866 r. wprowadzono w Królestwie reformę administracyjną, w wyniku której miasto Żelechów i gminę Żelechów włączono do nowoutworzonej guberni siedleckiej i powiatu garwolińskiego.

Po upadku powstania styczniowego władze rosyjskie szczególną wagę przywiązywały do reformy sądowej, która doprowadziłaby do likwidacji odrębności Królestwa od Cesarstwa. Celem była pełna unifikacja sądownictwa Królestwa i Cesarstwa Rosyjskiego. W 1875 r. car wydał postanowienie o wprowadzeniu rosyjskich ustaw sądowych z 1864 r. do Królestwa. Po zniesieniu istniejącej struktury sądownictwa, od połowy 1876 r. zaczęły funkcjonować nowe sądy. Rosyjska organizacja wymiaru sprawiedliwości zakładała podział na piony sądownictwa ogólnego i sądownictwa pokojowego, które nie były ze sobą instancyjnie powiązane. Nowopowstałe sądy rozpatrywały zarówno sprawy cywilne jak i karne, zaś podział opierał się na założeniu rozdzielenia jurysdykcji w sprawach mniejszej i większej wagi. Dla sądzenia spraw mniejszej wagi właściwe było sądownictwo pokojowe - sądy gminne dla ludności wiejskiej, sędziowie pokoju dla mieszkańców miast oraz zjazdy sędziów pokoju i sędziów gminnych jako instancja apelacyjno-kasacyjna (kilka powiatów stanowiło okręg pokojowy, w którym funkcjonował zjazd). Na system sądów ogólnych, rozpatrujących sprawy większej wagi, składały się: sądy okręgowe (po jednym na gubernię), Izba Sądowa w Warszawie (jako II instancja) oraz departamenty cywilny i karny Senatu Rządzącego w Petersburgu (jako instancja kasacyjna). Sądownictwo pokojowe reprezentował w Żelechowie sędzia pokoju, orzekający jednoosobowo. Sędziowie pokoju, którymi zazwyczaj byli Rosjanie, pochodzili z nominacji ministra sprawiedliwości. Reforma sądowa wprowadziła zasadę, iż jeden sąd gminny obejmuje swoim okręgiem od 1 do 3 gmin. W związku z tym zakończył swoją działalność istniejący od 1864 r. sąd gminy Żelechów. Gmina wiejska Żelechów podlegała odtąd jurysdykcji nowoutworzonego Sądu Gminnego V Okręgu Powiatu Garwolińskiego z siedzibą w Gończycach. Sąd ten obejmował gminy: Żelechów, Sobolew, Trojanów. Sąd gminny stanowili sędzia gminny (od 1876 r. nie mógł już tej funkcji pełnić wójt) i ławnicy. Byli oni wybierani przez zebranie gminne, a mianowani przez ministra sprawiedliwości. W sądzie gminnym przeważali Polacy.

W 1912 r. gubernię siedlecką zlikwidowano. Powiat garwoliński wraz z Żelechowem został przyłączony do guberni lubelskiej. Podczas I wojny światowej, po zajęciu Królestwa Polskiego przez wojska niemieckie i austriackie w 1915 r., zniesiono dawny rosyjski podział na gubernie. Powiat garwoliński wszedł w skład niemieckiej strefy okupacyjnej, tzw. Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego.

W 1915 r. ukazało się rozporządzenie generał-gubernatora warszawskiego dotyczące ustroju sądownictwa na terenach znajdujących się pod administracją niemiecką. W oparciu o te przepisy, uzupełnione przez stosowne postanowienia niemieckiej ustawy o organizacji sądownictwa z 1877 r. i pruskiej ustawy wykonawczej z 1878 r., władzę sądową pierwszej instancji w okręgu Cesarsko-Niemieckiego Sądu Okręgowego w Garwolinie sprawowały sądy gminne w Sobieniach Jeziorach, Łaskarzewie, Rykach, Gończycach, Trojanowie oraz sądy miejskie w Garwolinie i Żelechowie obejmujące swym działaniem odpowiednio miasto Garwolin i miasto Żelechów.

W sądach pierwszej instancji sprawy rozstrzygano w komplecie składającym się z sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników. Sądom miejskim podlegali mieszkańcy miast oraz majątków, folwarków i młynów stanowiących własność miast, w sprawach cywilnych spornych i niespornych włącznie ze sprawami testamentowymi, opiekuńczymi i hipotecznymi z wyjątkiem spraw rozwodowych, wekslowych i dotyczących osób uprzywilejowanych. Sądy miejskie orzekały również w sprawach karnych. Kompetencje tych sądów, określone cytowanymi przepisami z 1915 r., w sprawach cywilnych majątkowych obejmowały sprawy, których przedmiot sporu nie przekraczał 1000 rubli. W innych cywilnych sporach prawnych, nie odnoszących się do majątkowo-prawnych pretensji, kompetencje tych sądów określały przepisy dotychczas stosowane. W sprawach karnych sądy pierwszej instancji rozpatrywały wszystkie przekroczenia, przewinienia, które karane były grzywną do wysokości 500 rubli.

Językami sądowymi były wówczas język polski i język niemiecki. Sprawy rozpatrywano w tym języku, jakim władały wszystkie osoby stanowiące komplet sądowy. Wyroki i inne postanowienia spisywano w języku polskim. Orzeczenia sądu przesyłane do wyższej instancji w razie potrzeby tłumaczono na język niemiecki. Przy sądzie miejskim działał komornik sądowy, powołany do pełnienia czynności egzekucyjnych.

Sprawy cywilne rozpatrywane w latach 1915-1917 przez Sąd Miejski w Żelechowie dotyczyły m.in.: eksmisji z lokalu, zwrotu długu, zapłaty należności za komorne, pracę, artykuły spożywcze, zboże, przywrócenia zakłóconego posiadania. Sprawy karne toczyły się na wokandzie żelechowskiego sądu głównie o pobicia, znieważenia i zniesławienia, napaści i groźby zabójstwa, kradzieże, wycinanie i niszczenie drzew. Sąd Miejski w Żelechowie orzekał czasem w sprawach dość osobliwych, np. o zwrot żakietu, kradzież kur, łamanie gałęzi, wycięcie koniczyny.

Apelacje od wyroków Sądu Miejskiego w Żelechowie rozpatrywał Cesarsko-Niemiecki Sąd Okręgowy w Garwolinie. Instancją odwoławczą od orzeczeń sądu okręgowego był Cesarsko-Niemiecki Sąd Najwyższy dla Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego w Warszawie.

1 września 1917 r. administrację wymiaru sprawiedliwości w Królestwie Polskim przejął Departament Sprawiedliwości w rządzie Tymczasowej Rady Stanu. 18 września 1917 r. Tymczasowa Rada Stanu Królestwa Polskiego uchwaliła „Przepisy tymczasowe o urządzeniu sądownictwa w Królestwie Polskim”. Na mocy tych przepisów ustanowiono sądownictwo królewsko-polskie złożone z sądów pokoju, sądów okręgowych, sądów apelacyjnych i Sądu Najwyższego. Wtedy to Sąd Miejski w Żelechowie przestał istnieć, a w jego miejsce powołano Królewsko-Polski Sąd Pokoju w Żelechowie. Po rozwiązaniu Rady Regencyjnej, na mocy dekretu Naczelnika Państwa z dnia 22 listopada 1918 r. o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej, Królewsko-Polski Sąd Pokoju w Żelechowie przekształcono w Sąd Pokoju w Żelechowie.

Sąd Pokoju w Żelechowie obejmował początkowo swym zasięgiem jedynie miasto Żelechów i gminę Żelechów. 1 listopada 1920 r., po likwidacji Sądu Pokoju w Gończycach, do okręgu Sądu Pokoju w Żelechowie została włączona gmina Kłoczew, zaś 1 września 1921 r., w związku z likwidacją Sądu Pokoju w Rykach, do właściwości terytorialnej Sądu Pokoju w Żelechowie włączono gminy: Ułęż, Ryki i Trojanów.

Sądy pokoju wyrokowały w sprawach cywilnych i karnych w komplecie złożonym z sędziego pokoju jako przewodniczącego i dwóch ławników. Ławników do sądu pokoju powoływał prezes sądu okręgowego z listy osób, ułożonej przez zgromadzenia gminne i rady miejskie. Osoby nie wybrane na ławników stawały się ich zastępcami. Ławnikiem i jego zastępcą mógł być jedynie nieposzlakowany obywatel polski, używający pełni praw i posiadający dostateczną znajomość języka polskiego w słowie i piśmie. Urząd ławnika trwał trzy lata. Ławnicy sądów pokoju sprawowali swe obowiązki honorowo. Otrzymywali jedynie odszkodowanie za czas stracony i poniesione koszty. Wysokość tego odszkodowania ustalał minister sprawiedliwości.

Sędziego pokoju i jego zastępców wybierali mieszkańcy danego okręgu na pięć lat. Sędzią pokoju mógł być ten, kto posiadał obywatelstwo polskie, korzystał w pełni z praw cywilnych i obywatelskich, mieszkał przynajmniej od roku w danym okręgu, był nieskazitelnego charakteru, ukończył trzydzieści lat życia, władał językiem polskim w słowie i piśmie oraz otrzymał wykształcenie przynajmniej w zakresie sześciu klas państwowej szkoły średniej. Nie mógł być sędzią pokoju poseł na Sejm lub senator, funkcjonariusz państwowy lub gminny w służbie czynnej, wojskowy w służbie czynnej, duchowny lub zakonnik, adwokat, notariusz. Nie mogła być sędzią pokoju osoba, przeciwko której toczyło się postępowanie sądowe. Sędziowie pokoju pełnili swe obowiązki bezpłatnie, jednak mogli otrzymywać wynagrodzenie za oderwanie od zwykłych zajęć. Koszty związane z wyborem i urzędowaniem sędziów pokoju ponosiły właściwe gminy.

Czynności kancelaryjne sędziów pokoju spełniała kancelaria zarządu gminy, w której sędzia miał siedzibę. W tym zakresie zarząd gminy obowiązany był wykonywać polecenia sędziego pokoju. Jeżeli okręg sędziego obejmował kilka gmin, wówczas koszty związane z utrzymaniem kancelarii ponosiły wszystkie gminy, w proporcjach ustalonych na podstawie liczby ich mieszkańców. Przy sądzie pokoju pracowali także obrońcy, którym przysługiwał tytuł „obrońca przy sądzie pokoju”.

Rozpoznaniu sądów pokoju podlegały następujące sprawy cywilne: a) powództwa, których wartość nie przekraczała 1000 zł; b) powództwa o przywrócenie utraconego lub zakłóconego posiadania nieruchomości oraz używania służebności; c) żądania zabezpieczenia dowodów; d) sprawy działowe dotyczące nieruchomości ziemskich lub mieszczańsko-rolnych, o ile obszar ich nie przekracza 33 ha oraz sprawy działowe dotyczące majątku ruchomego, o ile oszacowany jest na sumę nie większą niż 5000 zł; e) sprawy sądownictwa niespornego; f) sprawy o upoważnienie kobiet zamężnych; g) podania o nadanie dokumentom klauzuli wykonawczej. W dziedzinie spraw karnych rozpoznaniu przez sąd pokoju podlegały sprawy o: a) drobną kradzież, przywłaszczenie, defraudację, gdy przedmiot przestępstwa miał wartość mniejszą niż 100 zł; b) spowodowanie lekkiego uszkodzenia ciała; c) groźby; d) obelgi; e) samowole. Sędziowie pokoju brali także udział w posiedzeniach tzw. rad familijnych ukonstytuowanych dla obrony praw nieletnich i osób ubezwłasnowolnionych. Rozpoznaniu przez sądy pokoju nie podlegały sprawy, w których stroną był Skarb Państwa.

Sprawy cywilne rozpatrywane w latach 1918-1928 przez Sąd Pokoju w Żelechowie dotyczyły m.in.: eksmisji z nieruchomości, przywrócenia zakłóconego posiadania, odszkodowania, podziału spadku, drobnych nieporozumień między sąsiadami. Zachowane akta spraw karnych dotyczą pobicia, obelg, drobnych kradzieży, sfałszowania weksla, gry hazardowej. Sąd Pokoju w Żelechowie rozpatrywał czasem sprawy dość osobliwe, np. o kradzież konia, kradzież gruszek, kradzież kartofli, kradzież nici.

Instancją odwoławczą od decyzji Sądu Pokoju w Żelechowie był Sąd Okręgowy w Siedlcach, a właściwym sądem apelacyjnym Sąd Apelacyjny w Warszawie. Odwołania od orzeczeń Sądu Apelacyjnego rozpatrywał Sąd Najwyższy w Warszawie.

Prawie przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego Żelechów leżał w województwie lubelskim, w powiecie garwolińskim. W 1928 r. w powiecie garwolińskim istniały cztery sądy pokoju: w Garwolinie, Maciejowicach, Sobieniach Jeziorach i Żelechowie. Zgodnie z Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 lutego 1928 r. „Prawo o ustroju sądów powszechnych”, z dniem 1 stycznia 1929 r. dotychczasowe sądy pokoju zostały przekształcone w sądy grodzkie. W ten sposób przestał istnieć Sąd Pokoju w Żelechowie, a rozpoczął działalność Sąd Grodzki w Żelechowie.

Nowopowstały Sąd Grodzki w Żelechowie obejmował swym działaniem miasto Żelechów oraz gminy: Żelechów, Kłoczew, Ułęż, Ryki, Trojanów i należał do okręgu Sądu Okręgowego w Siedlcach. Sąd grodzki rozpatrywał jednoosobowo drobne sprawy cywilne i karne. Kierownikiem sądu był sędzia grodzki. Pochodził on z nominacji ministra sprawiedliwości. Na stanowisko sędziego mógł być mianowany ten, kto: posiadał obywatelstwo polskie i korzystał w pełni z praw cywilnych i obywatelskich; był nieskazitelnego charakteru; ukończył dwadzieścia pięć lat życia; władał językiem polskim w słowie i piśmie; ukończył uniwersyteckie studia prawnicze z przepisanymi w Polsce egzaminami; odbył aplikację sądową; złożył egzamin sędziowski. W sądzie grodzkim funkcjonowały sekretariaty składające się z sekretarzy sądowych i urzędników kancelaryjnych. W Sądzie Grodzkim w Żelechowie urzędował ponadto komornik rewiru żelechowskiego, który pełnił czynności egzekucyjne i inne wskazane w ustawach.

Sądy grodzkie rozpoznawały w pierwszej instancji następujące sprawy cywilne: 1) sprawy  majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu nie przekraczała sumy 1000 zł, a sprawa bez względu na wartość powództwa nie należała do właściwości innego sądu; 2) sprawy działowe, jeżeli wartość przedmiotu działu nie przekraczała 50 000 zł; 3) bez względu na wartość przedmiotu sporu: a) sprawy o ojcostwo nieślubne, jak również o roszczenia majątkowe, pozostające w związku z ojcostwem nieślubnym; b) sprawy o istnienie, unieważnienie albo rozwiązanie umowy najmu, o roszczenia pieniężne z najmu wynikające oraz sprawy o wydanie lub odebranie przedmiotu najmu i o zatrzymanie rzeczy, wniesionych przez lokatora do przedmiotu najmu; c) sprawy o ochronę zakłóconego lub przywrócenie utraconego posiadania. Poza tym sądy grodzkie przejęły kompetencje należące do tej pory do sędziego pokoju, który rozpoznawał spory między mieszkańcami swego okręgu o naruszenie i przywrócenie zakłóconego posiadania, tudzież spory o roszczenia majątkowe, jeśli wartość powództwa nie przekraczała sumy 300 zł. Sąd grodzki rozpoznawał sprawy o przestępstwa (kradzież, pobicie, zniesławienie), za które ustawa przepisywała karę pozbawienia wolności do dwóch lat lub grzywnę, albo obie te kary łącznie, niezależnie od kar dodatkowych i środków zabezpieczających.

Wśród zachowanych akt spraw cywilnych rozpatrywanych przez Sąd Grodzki w Żelechowie przeważają sprawy, które toczyły się o podział majątku i spadku. Pojedynczo zachowały się akta spraw o przywrócenie zakłóconego posiadania, podział nieruchomości, eksmisję z placu bądź budynku, przyznanie alimentów rodzicom, zapłatę komornego. O rozpatrywanych sprawach karnych brak jest informacji.

Instancją odwoławczą od decyzji Sądu Grodzkiego w Żelechowie był Sąd Okręgowy w Siedlcach. Apelacje od orzeczeń Sądu Okręgowego w Siedlcach rozpatrywał Sąd Apelacyjny w Warszawie. Rozpoznawanie kasacji od orzeczeń sądów okręgowych należało do właściwości Sądu Najwyższego w Warszawie.

10 listopada 1931 r. ukazało się Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie rozmieszczenia sądów grodzkich w powiecie garwolińskim, w okręgu Sądu Okręgowego w Siedlcach. Zgodnie z rozporządzeniem, z dniem 1 stycznia 1932 r. przestały istnieć sądy grodzkie w Maciejowicach i Żelechowie. Jednocześnie został powołany Sąd Grodzki w Sobolewie, do którego wcielono gminy należące dotychczas do właściwości terytorialnej sądów grodzkich w Żelechowie i Maciejowicach.

W 1938 r. powiat garwoliński razem z Żelechowem przyłączony został do województwa warszawskiego. Po klęsce wrześniowej w 1939 r. Żelechów znalazł się w utworzonym przez Niemców Generalnym Gubernatorstwie. Należał administracyjnie do dystryktu warszawskiego i powiatu garwolińskiego.

26 października 1939 r. generalny gubernator wydał rozporządzenie o odbudowie wymiaru sprawiedliwości w Generalnym Gubernatorstwie. W myśl tego rozporządzenia na terenach okupowanych wprowadzono sądy niemieckie oraz sądy polskie. Obywatele narodowości niemieckiej podlegali w całości kompetencji sądów niemieckich. Polacy, Ukraińcy i Żydzi podlegali kompetencji sądów niemieckich w zakresie działalności skierowanej przeciwko bezpieczeństwu i autorytetowi Rzeszy, narodowi niemieckiemu oraz życiu, zdrowiu i mieniu osób narodowości niemieckiej. W pozostałych sprawach podlegali sądom polskim. Sędzia niemiecki mógł jednakże prawomocne wyroki sądu polskiego poddać sprawdzeniu i mógł sprawę z uchyleniem wyroku przekazać sądownictwu niemieckiemu. 19 lutego 1940 r. ukazało się rozporządzenie generalnego gubernatora o sądownictwie polskim w Generalnym Gubernatorstwie. Zgodnie z tym rozporządzeniem sądy polskie były właściwe jedynie w sprawach, które nie podlegały kompetencji sądów niemieckich, czyli głównie rozpatrywały sprawy cywilne „byłych” obywateli II Rzeczypospolitej zamieszkałych w GG, natomiast sprawy karne sądy te rozpatrywały tylko w przypadku przekazania ich przez sądy niemieckie.

Organizacja wewnętrzna i postępowanie w sądownictwie polskim opierały się na polskich ustawach i rozporządzeniach, o ile generalny gubernator nie ustanowił inaczej. System sądownictwa polskiego tworzyły sądy grodzkie, okręgowe i apelacyjne. Postępowanie przed sądami polskimi było dwuinstancyjne. Wydane w drugiej instancji orzeczenia sądu okręgowego i wszystkie orzeczenia sądu apelacyjnego były ostateczne. Wyroki sądów polskich podlegały kontroli Wyższego Sądu Niemieckiego.

W latach 1939-1940 Rada Miejska miasta Żelechowa czyniła starania o wznowienie działalności Sądu Grodzkiego w Żelechowie. W „Księdze protokołów Rady Miejskiej miasta Żelechowa”, w protokole z 2 grudnia 1939 r., czytamy: „Uruchomienie Sądu Grodzkiego uznać za bardzo pożądane i dla rozwoju miasta konieczne”. (…) „Na pomieszczenie sądu przeznaczyć lokale, znajdujące się w budynku miejskim na górze, nad biurem Zarządu Miejskiego”. W protokole nr 21 z posiedzenia Magistratu miasta Żelechowa z dnia 3 stycznia 1940 r. znajduje się zapis następującej treści: „Po wysłuchaniu sprawozdania burmistrza o poczynionych staraniach dotychczas w sprawie uruchomienia sądu w Żelechowie, upoważnić burmistrza do przedsięwzięcia dalszych w tym kierunku kroków, prosić p. Wolbeckową Janinę, znającą dobrze język niemiecki, aby wspólnie z p. burmistrzem udała się do Starostwa, by tam w języku niemieckim przedstawić w odpowiednim świetle potrzebę uruchomienia sądu w Żelechowie”.

22 lipca 1940 r. gubernator dystryktu warszawskiego wydał zarządzenie wykonawcze do rozporządzenia generalnego gubernatora z 19 lutego 1940 r. o sądownictwie polskim. Mocą tego zarządzenia reaktywowano Sąd Grodzki w Żelechowie, do którego właściwości terytorialnej włączono miasta Żelechów i Stoczek Łukowski oraz gminy Żelechów, Mysłów, Prawda i Jarczew.

Z okupacyjnego okresu działania Sądu Grodzkiego w Żelechowie zachowały się jedynie akta kilku spraw karnych. Są to sprawy o kradzież świni, barana, krowy oraz o samowolne zabranie nowonarodzonego dziecka po zmarłej matce.

Instancją odwoławczą od wyroków ówczesnego Sądu Grodzkiego w Żelechowie był Sąd Okręgowy w Siedlcach, od którego postanowień można było się odwoływać w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie.

Końcową granicę chronologiczną działalności Sądu Grodzkiego w Żelechowie z czasów okupacji wyznacza miesiąc lipiec 1944 r. 23 lipca 1944 r. miasto opuściło wojsko niemieckie. 26 lipca 1944 r. w godzinach popołudniowych do Żelechowa wkroczyły pierwsze czołgi radzieckie. Kilka miesięcy później, 4 listopada 1944 r. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego wydał dekret powołujący do życia sądy polskie na wyzwolonych terenach. Przez niecałe pięć kolejnych lat istniał nadal w Żelechowie Sąd Grodzki, który funkcjonował w oparciu o Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 lutego 1928 r. „Prawo o ustroju sądów powszechnych”. Swoją właściwością terytorialną obejmował miasto Żelechów i gminę Żelechów oraz gminy: Jarczew, Mysłów, Prawda i Stoczek Łukowski. Od dnia 1 września 1947 r. Sądy Grodzkie w Garwolinie, Sobolewie i Żelechowie włączono do okręgu Sądu Okręgowego w Warszawie (dotąd należały do okręgu Sądu Okręgowego w Siedlcach). Z dniem 1 lipca 1949 r. mocą Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 maja 1949 r. Sąd Grodzki w Żelechowie przestał istnieć. Gminę miejską i wiejską w Żelechowie włączono wówczas do okręgu Sądu Grodzkiego w Sobolewie, natomiast gminy: Jarczew, Mysłów, Prawda i Stoczek Łukowski do okręgu Sądu Grodzkiego w Łukowie.

 

Michał Sztelmach

 

Bibliografia:

 

M. Kallas, Historia ustroju Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005

Archiwum Państwowe w Siedlcach, zespół nr 1228, Sąd Pokoju w Żelechowie 1893-1897

AP m.st. Warszawy Oddział w Otwocku, zespół nr 153, Sąd Miejski w Żelechowie 1915-1917 [1918-1920]

AP m.st. Warszawy Oddział w Otwocku, zespół nr 148, Sąd Pokoju w Żelechowie [1915] 1917-1928 [1958]

AP m.st. Warszawy Oddział w Otwocku, zespół nr 271, Sąd Pokoju w Żelechowie 1917-1918

AP w Siedlcach, zespół nr 596, Sąd Pokoju w Żelechowie 1921-1928

AP m.st. Warszawy Oddział w Otwocku, zespół nr 151, Sąd Grodzki w Żelechowie [1924] 1929-1932 [1933-1951]

AP w Siedlcach, zespół nr 597, Sąd Grodzki w Żelechowie 1941-1949

AP m.st. Warszawy Oddział w Otwocku, zespół nr 458, Sąd Grodzki w Żelechowie 1943-1944

Początek strony
JSN Boot template designed by JoomlaShine.com